----------------------------------------

Srednjovekovni grad Bolvan

U perodu kad Srbijom vlada Kneginja Milica sa sinovina Stefanomi Vukom,javlja se prvi pomen srpskog srednjovekovnog grada Bolvana,koji je usvari danasnje selo Bovan.
Bolvan se pominje u pismu koje je 1395 godine uputila kneginja Milica sa sinovima Stefanom i Vukom manastiru Svetog Panteliemona u Svetoj Gori (1).
Bolvan je,sudeci po imenu,starosrpsko naselje iz ranog srednjeg veka.Ime “Bolvan” je staroslovenskog porekla i znaci “kip”.Ime ukazuje da je u Bolvanu postojalo srspko naselje iz paganskih (mnogobozackih)vremena sa paganskim hramom u kome se nalazio kip nekog bozanstva.(2)
Pod gradom Bolvanom podrazumeva se tvrdjava na ulazu u Bovansku klisuru iz pravca Aleksinca,na levoj strani reke Moravice,na brdu Kulina koja je izduzene pravougaone osnove,manje velicine,ozidana kamenom.
Pored tvrdjave,odnosno grada Bolvana na Kulini,postojale su jos dve tvrdjave.Jedna se nalazila naspram pomenute tvrdjave,na desnoj strani reke Moravice,na jednom jos vecem brdu koji se zove Kitica.Od ove tvrdjave danas nema ostataka.Mesto gde je lezala ova tvrdjava stanovnici danasnjeg Bovna zovu takodje Kulina.U narodu se prica da je tvrdjave na Kulini i Kitici gradila “prokleta Jerina”.
Druga tvrdjava se nalazila na izlazu iz danasnjeg sela Bovna,iuci ka Soko Banjina brda Ljiljac.Na vrhu tog brda,sa leve strane puta ka Soko Banji nalaze se ostaci te tvrdjave,zarali u siprag.Najbolje se odrzao zid sa severne strane koji je na jednom mestu visok 2 metra.Tvdjava na Ljiljacu trebala je da brani Bolvan od Turaka,kada je granica bila upravo kod ovog grada,a Soko Banja u rukama Turaka.Pri izgradni brane “Bovansko jezero” otkopan he ispod brda Ljiljaca izvestan broj grobova.Pretpostavlja se da je to bila grobnica srpskih vojnika izginulih u borbi sa Turcima braneci grad,jer se groblje tadasnjeg grada Bolvana nalazilo oko dva i po kilometara juznije.
Posle pada u turke ruke ovi gradovi nisu obnavljani.Nepoznati putopisac,opisujuci putovanje barona Ungnada u Carigrad (srpsko ime za Konstantinopolj,danasnji Istambul)navodi da je 1572 godine nasao gradove na Kutici i kulini,u rusevinama.On pise da je ,prolazeci pored prve hajducke sume naisao na dva razrusena grad,jedan naspram drugog,koji su nekada bili srpska branilista od Turaka.Posto je prenocio u Bovnu,preko drug hajducke sume otputovao je za grad Nis.Prva hajducka suma su zapravo ogranci planine Bukovik,a druga planina Ozren.
O gradovima na Kutici i Kulini ostavio nam je podatke i Tihomir Djordevic 1894 godine.”na Kutini se ocuvao povisoki zid ,dok i njega ne snese vreme u Moravicu”.Iz Cesmene Glave (iznad danasnjeg sela bovna) sprovodjena je voda kroz cunkove cak do tvrdjave na Kulini.Ti se cuci i danas tamo nalaze,a izradjeni su od gline.
Iz podataka Tihomira Djordjecia saznajemo da su na Kitici 1894 godine postojali ostaci temelja,kojih danas nema.
Grad Bolvan je manja tvrdjava..Najbolje su ocuvane rusevine kule unutrasnjih dimenzija 4 x 4,4 metra,debljine zidova 2,2 m,a visine oko 5,2 m i prostorije kojima je pripada kula unutrasnjih dimenzija 15 x25 m,odnosno 15 x31,6 m,takodje debljine zidova 2,2 metra.
Bovan je bio srediste srpske srednjovekovne zupe.Zna se da je krajem 14 veka oko grada Bolvna postojalo varosko naselje sa trgom na kome su odrzavani cuveni vasari.Odrzavane ovih vasara zadrzalo se i za vreme Turaka.Hadzi Kalfa,poznati tursk geograf, navodi da se u celom Krseackom sandzaku cuveni vasari odrzavaju samo u Leskovcu i Bovnu.’(4).
Na razvoj varoskog naselja i trga u Bolvnu,pored opsteg porasta trgovackog prometa u drzavi Despota Stefana Lazarevica,uticala je i cinjenica da se Bolvan nalazio na srednjovekovnom Carigradskom drumu.
U blizini grada Bolvna nalazila se i srpsko turska granica,jer su gradovi Sokolac(danasnji Soko grad kod Soko Banje) i Svrljig 1396 godine osvojeni od Turaka.Poso je prvi deo Bovanske klisure sa gradovina na Kulini ,Kutici i Ljiljacu bio u srpskim rukama,granica sa Turkom se verovatno nalazila na drugom kraju klisure izmedju danasnih sela Bovna i Trubarevca.
Posto se balazilo na granici,u Bolvanu je bila smestena carinarnica,a 1395 godine pominje se u njemu i skladiste soli,koja je,preko Braniceva,dovozena iz Ugarske (1).Da se u njemu nalazilo skladiste soli doznaje se iz pisma koje je kneginja Milica sa sinovima Stefanom i Vukom uputila 1395 godine ruskom manastiru Sv.Panteleimonu u Svetoj Gori i u kome navodi dobra koja poklnja ovom manastru....: “i od Bolvna svake godine po pet stotina krusica soli i dva coveka da su manastirska,Doja Balusevic i Rasa Radjevic”.
Varosko naselje sa trgom nalazilo se sa desne stran reke Moravice ispod Kuline kod starog bovanskog groblja,nazvanog Rusansko groblje.
Stari stanovnici grada Bolvana su preseljeni ,a novi doseljeni u ratovima sultana Muse 1413 godine,kada su Turci Bolvan zauzeli i opljackali .(1).

Literatura: Dr Miodrag Spiric “Istorija Aleksinca i okoline do kraja prve vladavine kneza Milosa”.(str 82,83,84).

(1).Mihaljcic Rade “Kosovska bitka”,Istorija srpskog naroda,1982,str 41
(2)Bogdanovic Dimitrije ,”Ozivljavanje Nemanjickih tradicija”,Istorija srpskog naroda 2,1982,str 13

.

.

.