----------------------------------------

Istorijski značaj oslobođenja Aleksinca i okoline 1833. godine

Izvor :Arhiv Nis, www.arhivnis.co.yu

Donošenjem Hatišerifa 1833. godine vraceno je“šest otrgnutih nahija” Kneževini Srbiji. Medu njima našao se i Aleksinac sa okolinom, cime je postao pogranicno mesto Miloševe Srbije prema Turskoj.
Jedan od znacajnijih istorijskih dogadaja koji je plod uspešne diplomatske borbe kneza Miloša Obrenovica, jeste pripajanje šest nahija Kneževini Srbiji, što je potvrdeno Hatišerifom iz 1833. godine. U okviru pomenutih nahija koje su obuhvacene novim razgranicenjem izmedu Kneževine Srbije i Turske države, našao se i Aleksinac sa okolinom. Tako je Aleksinac postao pogranicno mesto Miloševe Srbije prema Turskoj, udaljeno od granice desetak kilometara.
Aleksincu je kao pogranicnom mestu knez Miloš pridavao veliki znacaj i pomagao njegov razvoj: “Ja sam nauman tako, ako bog da da u Aleksincu veliku varoš kao kljuc sada od Srbije, te tako i dva glavna dumruka: od turske strane Aleksinac a od cesarske Beograd”. Miloš je odabrao Aleksinac zbog toga što je bio nedaleko od granice i na glavnom drumu kojim se kretala celokupna srpska i turska trgovina.
U trenutku oslobodenja Aleksinac je bio malo mesto. Na osnovu popisa iz 1834. godine imao je 129 kuca i 809 stanovnika. Medutim, za nekoliko godina broj stanovnika se nekoliko puta povecao zahvaljujuci doseljavanju srpskog stanovništva, narocito iz neoslobodenih krajeva. Osnovni razlozi kojim se knez Milan rukovodio primajuci begunce iz Turske bili su ekonomske i vojne prirode. Sa svakom odbeglom porodicom Srbiji se povecavala proizvodna sposobnost zemlje, a istovremeno jacala njena odbrambena snaga.
Oslobodenjem Aleksinca i prestankom turske uprave stekli su se uslovi za njegov politicki, ekonomski i kulturni razvoj. Aleksinac je postao sedište nahije i nahijskog suda 8. 12. 1832. godine, a administrativne granice su se menjale uporedo sa utvrdivanjem unutrašnjeg uredenja Kneževine Srbije. Objedinjavanjem podrucja Paracina, Ražnja i Aleksinca stvorena je Deligradska nahija. Aleksinac je postao sedište okruga i okružnog suda.
Knez Miloš je prvi put posetio Aleksinac 02. 07. 1833. godine na svom inspekcijskom putu po Srbiji. Zahvaljujuci njegovom zauzimanju Aleksinac je dobio 1834. godine kao granicno mesto carinarnicu (dumruk) i karantin. Prvi upravnik bio je Stevca Mihajlovic iz Jagodine. Carinarnica u Aleksincu bila je druga po velicini, odmah posle beogradske. Sva roba iz Turske za Srednju Evropu i Srbiju i obratno prolazila je preko carinarnice u Aleksincu. Karantin je bio sanitarna ustanova u kojoj su putnici iz Turske morali da provedu odredeno vreme da ne bi preneli u Srbiju neku od bolesti (epidemije) koje su harale Turskom. Carinarnica i karantin nalazili su se na prostoru današnje kasarne i parka Brdanke. Zahvaljujuci carinarnici i karantinu u Aleksincu je bilo puno mehana, pekara i drugih radnji. Na prvom popisu radnji u Srbiji iz 1836. godine u Aleksincu je bilo 57 radnji zanatlija, trgovaca i mehandžija, da bi se taj broj nekoliko puta uvecao 1864. godine kada je bilo 230 varoških ducana i 36 varoških me-. hana.
U selima Aleksinacke nahije odmah po oslobodenju ukinuti su turski agrarno–citlucki odnosi, cime je srpski seljak osloboden kako velikih agrarnih i poreskih obaveza, tako i cestih progona, zuluma i pravne nejednakosti pred sudovima i upravnim institucijama turske države. U slobodnoj nacionalnoj državi seljak aleksinackog kraja postaje punopravni vlasnik zemlje na kojoj se zatekao i koju je do tada nasledno obradivao.
Pošto se Aleksinac nalazio na mestu gde je prolazio carigradski drum, maja meseca 1833. godine formirana je poštanska stanica (menzulana) koja je povezivala unutrašnjost sa Beogradom. Aleksinac je postao važno mesto ne samo za srpsku, nego i za stranu poštu, posebno za poštu Austrougarske i Velike Britanije. Godine 1855. uveden je i telegrafski saobracaj u Srbiji. Iste godine otvorena je telegrafska linija Beograd–Aleksinac, a preko Beograda uspostavljena je telegrafska veza i sa Zemunom, odnosno Austrijom. Oktobra 1857. godine izvršeno je spajanje srpske i turske telegrafske linije uspostavljanjem telegrafske veze izmedu Aleksinca i Niša.
Godine 1837. u Aleksincu je podignuta crkva, hram je posvecen svetom Nikoli po nalogu kneza Miloša, svetac je krsna slava Obrenovica. Ruski car Nikolaj I crkvi je poklonio crkvene knjige, plaštanicu i raspece pred gospodom.
Prvu fabriku Aleksinac dobija 1865. godine. Te godine Johan Apel otvara u Aleksincu fabriku piva. Putnici, trgovici, kiridžije, rabadžije bili su glavni potrošaci ovog piva. Drugo industrijsko preduzece Aleksinac je dobio 1870. godine, a to je mlin u naselju Vakupu. Godine 1851. u Aleksinackom srezu otpocelo se sa organizovanim gajenjem duvana. Proizvodi iz aleksinackih sela podmirivali su potrebe ne samo kupaca iz grada i okoline, nego i iz inostranstva. Pijaca je subotom, kada je pazarni dan, bila prepuna zanatskih, zemljoradnickih i stocarskih proizvoda.
U oslobodenom Aleksincu posebna se pažnja poklanjala razvoju prosvete, stanovnici su želeli da svojoj deci obezbede potrebno obrazovanje i vaspitanje. Prve podatke o osnovnoj školi u Aleksincu imamo za školsku 1833/34. godinu. Te školske godine Aleksinac je imao osnovnu školu sa prva dva razreda koju je izdržavala opština placajuci ucitelja i snabdevajuci školu potrebnim nameštajem i ucilima. Od školske 1836/37. godine radi državna osnovna škola sa cetiri razreda. Godine 1858. u Aleksincu je otvorena Ženska državna osnovna škola. Na Cveti 27. 03. 1860. godine pocela je sa radom nedeljna škola za šegrte i kalfe. Godine 1865. u Aleksincu je otvorena gimnazija, gde su svoja znanja sticali ucenici ne samo iz Aleksinca, vec iz Niša, Leskovca, Ražnja, Paracina, Knjaževca, Sokobanje i drugih gradova.
Na kulturnom planu treba pomenuti otvaranje prvih citališta. U Aleksincu je prva kasina (citalište) otvorena 1866. godine. Nabavka novina i casopisa bila je njena osnovna delatnost. A u kasnijem periodu aleksinacka citaonica bila je pretplacena na sledeca glasila: Zastava, Istok, Srpske novine, Prosvetni glasnik, Srpski list, Hrišcanski vesnik i druga.
Srbija je od 1815. do 1876. godine vodila diplomatsku borbu na medunarodnom planu za oslobodenje preostalih teritorija gde živi srpski narod. Bilo je i unutrašnjih sukoba koji su se manifestovali pobunama koje su bile uperene protiv samovolje vladara. Opravdane zahteve naroda nastojale su da iskoriste dve dinastije Karadordevica i Obrenovica. Aleksinac je, kao i ostali gradovi u Srbiji, bio pod uticajem jedne ili druge strane. U jednom trenutku Aleksinac je bio svedok uzbudljivog i svecanog dogadaja susreta oca Miloša i sina Mihajla Obrenovica, što je opisao Tihomir Đordevic u svojoj knjizi povodom cetrdesetogodišnjice ovog dogadaja. Svetoandrejska skupština je decembra 1858. godine smenila dinastiju Karadordevic, a iz progonstva su pozvani knez Miloši knez Mihajlo. Otac i sin susreli su se 19. 01. 1859. godine u Aleksincu. Gradani i vojska docekali su kneza Mihaila kod Lutvine cesme nešto pre 10 casova, a potom se uputili u Aleksinac. Pred Ženskom školom, na ulici što iz Banje vodi, kod znamenitog duda, sin izade pred oca. “Knez Mihajlo poljubi oca u ruku, a otac njega u celo. Ni jedan ne mogaše progovoriti ni reci, vec se gušiše u suzama, samo što knez Miloš kroz suze mogaše reci: ''Ej, sinko, sinko, dade Bog te se videsmo i sastadosmo u svojoj zemlji. Više ne mogaše ni on. Knez Mihajlo plakaše ko malo dete a masa sveta, dirnuta prizorom, zaplaka se kao iz jednog grla. Dan svetao, usred zime, sunce sijalo ko da leto beše. Zvona aleksinacke crkve odjekivahu Pomoravljem, mešajuci s praskom prangija, pesama i svirkom, koji se pretvoriše u narodno veselje”.
Dugo se vremena i godina ovaj dogadaj prepricavao u Aleksincu i Srbiji, cak je i u pesmi opevan: “Aleksincu, mali Carigrade, u tebi se dva knjaza sastala, jedan s Beca, drugi s Bukurešta”.

.

.

.